Psikolog Dr. Saadet Elevli : BAŞKALARININ GÖZÜNDEN YAŞAMAK

Bazı insanlar büyür, yaş alır, meslek sahibi olur, kendi hayatını kurar. Ancak içlerinde bir yerde, hâlâ yanlış yapmaktan korkan, onay bekleyen ve kendisini yeterli hissetmeyen küçük bir çocuk yaşamaya devam eder.

Bir çocuk düşünün… Ne yaparsa yapsın bir eksiği bulunuyor. Güzel bir resim yapıyor, neden daha güzel yapmadığı söyleniyor. Sınavdan yüksek not alıyor, neden tam puan alamadığı soruluyor. Bir fikrini anlatıyor, yanlış olduğu söyleniyor.

Bu çocuk zamanla şunu öğrenir: Olduğu halimle yeterli değilim. Sevilmek ve kabul görmek için sürekli daha iyi, daha başarılı, daha kusursuz olmalıyım.

Çocuklukta sık sık duyulan eleştiriler, bir süre sonra dışarıdan gelen sesler olmaktan çıkar. Büyürken içinde taşıdığı o ses, bir gün kendisini eleştirenler yanında olmasa bile onların sesi zihninde yaşamaya devam eder. Üstelik artık onu eleştiren başkaları değil, kendisidir.

İçimizdeki eleştirmen nasıl büyür?

Çocuk, kendisi hakkındaki ilk düşüncelerini büyük ölçüde kendisine nasıl davranıldığı üzerinden oluşturur. Sürekli eleştirilen bir çocuk, yaptığı bir hatayı zamanla kendi kişiliğinin bir parçası gibi algılayabilir. “Yanlış yaptım” demek yerine “Ben yetersizim” sonucuna varabilir.

Yetişkin olduğunda ise başarılarını küçümseyen, hatalarını büyüten, kendisinden sürekli daha fazlasını bekleyen bir insana dönüşebilir. Mükemmeliyetçilik, karar vermekte zorlanma, başarısızlık korkusu ve sürekli onay arama davranışında bu geçmişin izleri olabilir.

Bazıları hata yapmamak için hiçbir işe başlamaz, bazıları ise kendisini kanıtlamak için sürekli çalışır. Çünkü onların zihninde başarı, mutlu olunacak bir sonuç değil, eleştirilmekten kurtulmak için aşılması gereken bir eşiktir.

Başkalarının gözünde yaşamaya başlamak…

Sürekli eleştirilen çocuk, yetişkin olduğunda başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğüne fazlasıyla önem verebilir. Birinin yüzündeki küçük bir ifade değişikliğini, kısa bir mesajı ya da sessizliğini bile kendisiyle ilgili olumsuz bir işaret olarak yorumlayabilir.

Eleştirilmekten korktuğu için hayır diyemez, kendi ihtiyaçlarını geri plana atar, herkesi memnun etmeye çalışır. Bazen de en küçük geri bildirimi kişiliğine yönelik bir saldırı gibi algılayarak öfkelenir veya içine kapanır.

Bu durum yakın ilişkilerini de etkiler. Sevilmek için sürekli bir şeyler yapması, karşısındaki insanın beklentilerini karşılaması gerektiğini düşünebilir. Partnerinin mutsuzluğunu kendi hatası olarak görebilir. Duygularını ve ihtiyaçlarını ifade etmekten çekinebilir. Bazıları ise incinmemek için insanlarla arasına mesafe koyar.

Daha da düşündürücü olanı, bu kişilerin bazen farkında olmadan çocukluklarında maruz kaldıkları eleştirel dili kendi ilişkilerine taşımalarıdır. Eşlerini, çocuklarını veya yakınlarını sürekli düzeltmeye, eksiklerini göstermeye başlayabilirler. Çünkü insan bazen kendisine nasıl davranıldığını, nasıl davranılması gerektiği sanabilir. Böylece eleştiri, kuşaktan kuşağa aktarılan görünmez bir mirasa dönüşür.

Peki, bu döngüyü kırmak mümkün mü?

Elbette. Çocukluk yaşantılarımız hikâyemizin önemli bir bölümüdür ama sonunu yazmak zorunda değildir.

Öncelikle insanın kendi içindeki eleştirel sesi fark etmesi gerekir. Kendisine sürekli “Yeterince iyi değilsin”, “Yine başaramadın” diyen sesin gerçekten kendi düşüncesi mi, yoksa geçmişten taşıdığı bir ses mi olduğunu sorgulamalıdır.

Kendimize hata yapma hakkı tanımalı, davranışlarımızla kişiliğimizi birbirinden ayırmalıyız. Bir işi yanlış yapmak, yanlış bir insan olmak değildir. Başarısızlık, değersizlik anlamına gelmez. Kendimize, sevdiğimiz bir arkadaşımıza gösterdiğimiz anlayışla yaklaşmayı öğrenmeliyiz.

Başkalarının beklentilerine göre yaşamak yerine kendi ihtiyaçlarımızı fark etmeli, gerektiğinde sınır koyabilmeliyiz. Geçmişten gelen değersizlik duyguları, yoğun kaygı ve ilişki sorunları hayatımızı etkiliyorsa psikolojik destek almak da bu döngüyü kırmanın önemli yollarından biridir.

Çocuk yetiştiren yetişkinlere ise önemli bir hatırlatma yapmak gerekir: Çocuğunuzun davranışını eleştirebilirsiniz ama kişiliğini incitmeyin. Yanlışını gösterebilirsiniz ama ona yanlış biri olduğunu hissettirmeyin. Onu başkalarıyla kıyaslamak yerine kendi gelişimini fark etmesine yardımcı olun. Çünkü çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, kendilerine nasıl davranıldığını da içselleştirirler.

Son söz…

Bir çocuğun ruhuna sürekli eleştiri bırakırsanız, büyüdüğünde kendisine hiçbir zaman yetemeyen bir yetişkinle karşılaşabilirsiniz. Ona anlayış, kabul ve güven verirseniz hata yaptığında kendisini suçlamak yerine yeniden denemeyi öğrenen bir insan yetiştirebilirsiniz.

Belki de yetişkinlikte kendimize yapabileceğimiz en büyük iyilik, çocukluğumuzda duyduğumuz acımasız sesleri artık kendimize söylememeyi öğrenmektir.

Çünkü bazen iyileşmek, geçmişte bize söylenenleri artık kendimize söylememekle başlar.